आरोग्य विम्यावरील जी. एस. टी.: सध्याचे दर, सूट नियम आणि पॉलिसीधारकांनी काय जाणून घेणे आवश्यक आहे

वाढत्या वैद्यकीय खर्चापासून व्यक्तींचे संरक्षण करण्यात आरोग्य विमा महत्त्वाची भूमिका बजावते, तरीही अनेक पॉलिसीधारकांना त्यावर लागू होणारे कर पूर्णपणे समजत नाहीत. भारतात, आरोग्य विम्याच्या हप्त्यांवर वस्तू आणि सेवा कर (जीएसटी) आकारला जातो, ज्यामुळे कव्हरेजचा एकूण खर्च वाढतो. यामुळे अनेकदा किंमतींबद्दल संभ्रम निर्माण होतो आणि काही सूट उपलब्ध आहे की नाही याबद्दल स्पष्टतेचा अभाव निर्माण होतो. सध्याच्या जीएसटी दर, लागू सूट नियम आणि पॉलिसीधारकांवर त्यांचा परिणाम याबद्दल स्पष्ट समज असणे आवश्यक आहे. यामुळे व्यक्ती माहितीपूर्ण निर्णय घेऊ शकतात आणि त्यांचा विमा खर्च अधिक प्रभावीपणे व्यवस्थापित करू शकतात.

आरोग्य विम्यावर जीएसटी म्हणजे काय?

वस्तू आणि सेवा कर (जी. एस. टी.) हा भारतातील बहुतांश वस्तू आणि सेवांवर आकारला जाणारा अप्रत्यक्ष कर आहे. सेवा कर, उत्पादन शुल्क आणि मूल्यवर्धित कर यासारख्या पूर्वीच्या करांच्या जागी एक एकीकृत प्रणाली तयार करण्यासाठी तो 1 जुलै 2017 रोजी लागू झाला. आरोग्य विमा वित्तीय सेवांच्या अंतर्गत येतो आणि पूर्वी 18 टक्के कर आकारला जात असे.

याचा अर्थ असा की जेव्हा तुम्ही तुमचे पैसे दिले आरोग्य विम्याचे हप्ते जी. एस. टी. ही मूळ रकमेमध्ये जोडली गेली. उदाहरणार्थ, ₹20,000 च्या हप्त्यात ₹3,600 हा जी. एस. टी. म्हणून समाविष्ट असेल, ज्यामुळे एकूण खर्च ₹23,600 होईल. तथापि, 22 सप्टेंबर 2025 पासून सर्व वैयक्तिक आरोग्य विमा पॉलिसींसाठी जी. एस. टी. काढून टाकण्यात आला आहे.

आरोग्य विम्यावर सध्याचा जी. एस. टी. दर

अलीकडील बदलाच्या आधी आणि नंतर विविध प्रकारच्या आरोग्य विमा पॉलिसींना जी. एस. टी. कसा लागू होतो याचे स्पष्ट चित्रण खालील तक्त्यात दिले आहे.

बहुतांश वैयक्तिक-केंद्रित आरोग्य पॉलिसी आता करमुक्त आहेत, तर गट-आधारित विमा योजना अजूनही जी. एस. टी. ला आकर्षित करत आहेत.

2025 ची जी. एस. टी. सूटः काय बदलले आणि ते महत्त्वाचे का आहे?

3 सप्टेंबर 2025 रोजी झालेल्या 56 व्या बैठकीत, निर्मला सीतारामन यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या जी. एस. टी. परिषदेने 22 सप्टेंबर 2025 पासून सर्व वैयक्तिक आरोग्य आणि जीवन विमा पॉलिसींना जी. एस. टी. मधून सूट देण्यास मान्यता दिली.

या निर्णयामुळे पूर्वीचा 18 टक्के कराचा बोजा दूर झाला, विशेषतः मध्यम उत्पन्न असलेली कुटुंबे आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी परवडणारी क्षमता सुधारली आणि 2047 पर्यंत भारतीय विमा नियामक आणि विकास प्राधिकरणाच्या'सर्वांसाठी विमा'या उद्दिष्टाला पाठबळ मिळाले.

या बदलानंतर, किरकोळ आरोग्य विम्याचे हप्ते फेब्रुवारी 2026 पर्यंत वर्षागणिक 19 टक्क्यांनी वाढून ₹48,952 कोटी झाले, जे अधिक परवडण्याजोगे असल्यामुळे वाढीव उठाव दर्शवते.

या सवलतीत काय समाविष्ट आहे?

• एकल व्यक्ती आणि कौटुंबिक फ्लोटर योजनांसह सर्व वैयक्तिक आरोग्य विमा पॉलिसी

• ज्येष्ठ नागरिक आरोग्य विमा पॉलिसी

• अंतर्निर्मित अतिरिक्त कव्हरसह (जसे की वैयक्तिक अपघात किंवा प्रवास कव्हरसह) वैयक्तिक आरोग्य धोरणे एकाच किंमतीत एकच उत्पादन म्हणून विकली जातात.

• विद्यमान वैयक्तिक पॉलिसीवरील नूतनीकरण हप्ते, जेथे 22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर भरणा केला जातो

• वैयक्तिक आरोग्य विमा पॉलिसीचा पुनर्विमा

• कालबाह्य झालेली धोरणे जी 22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर पुनरुज्जीवित किंवा पुनर्संचयित केली जातात
  

या सवलतीत काय समाविष्ट नाही

• समूह आरोग्य विमा पॉलिसी, मग ती नियोक्ता-प्रायोजित असो किंवा अन्यथा

• समूह पत जीवन विमा

• समूह मुदत विमा पॉलिसी

• मोटार विमा, गृह विमा, स्वतंत्र प्रवास विमा आणि इतर सामान्य विमा श्रेणी

व्यवहारात जी. एस. टी. सूट कशी काम करतेः भरणा करण्याची तारीख महत्त्वाची

जी. एस. टी. लागू होणे हे हप्ते भरण्याच्या तारखेद्वारे निश्चित केले जाते-पॉलिसीची देय तारीख किंवा चलन तारखेद्वारे नाही.

परिस्थिती 1-22 सप्टेंबर 2025 पूर्वीची देय तारीख, त्या तारखेला किंवा त्यानंतर केलेले पैसे

जी. एस. टी. लागू होत नाही. भरणा करण्याची तारीख नियंत्रित होते आणि ती सूट प्रभावी तारखेस किंवा त्यानंतर येते.

परिस्थिती 2-22 सप्टेंबर 2025 पूर्वी भरलेले हप्त्याचे हप्ते

त्या हप्त्याला 18 टक्के जी. एस. टी. लागू होतो. प्रत्येक हप्त्याचे मूल्यांकन त्याच्या स्वतःच्या भरणा तारखेच्या आधारे वैयक्तिकरित्या केले जाते. 22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर भरलेल्या हप्त्यांना सूट आहे.

परिस्थिती 3-त्या तारखेनंतर येणाऱ्या पॉलिसी कालावधीसाठी 22 सप्टेंबर 2025 पूर्वी प्राप्त झालेला आगाऊ हप्ता

सी. जी. एस. टी. कायदा 2017 च्या कलम 14 अंतर्गत, लागू दर निर्धारित केला जातो, ज्याद्वारे खालील तीनपैकी दोन घटना प्रथम घडतातः (अ) सेवेचा पुरवठा, (ब) चलन जारी करणे आणि (क) देय रक्कम प्राप्त करणे. जेथे तीनपैकी दोन घटना 22 सप्टेंबर 2025 पूर्वी येतात, तेथे जुना 18 टक्के दर लागू होतो. जेथे तीनपैकी दोन त्या तारखेला किंवा त्यानंतर येतात, तेथे सूट लागू होते.

व्यावहारिक टीपःजर तुमच्या पॉलिसीचे नूतनीकरण होणे बाकी असेल आणि तुम्ही अद्याप पैसे भरले नसतील, तर तुमच्या नूतनीकरण हप्त्यावर 0 टक्के जी. एस. टी. लागू होईल. सवलतीच्या तारखेपूर्वी निकाली काढलेल्या हप्त्यांवर भरलेल्या जी. एस. टी. साठी परताव्याचा दावा करण्याची कोणतीही तरतूद नाही.

समूह आरोग्य विमाः जी. एस. टी. 18 टक्क्यांवर कायम

ही सूट स्पष्टपणे वैयक्तिक धोरणांपुरती मर्यादित आहे. समूह आरोग्य विमा ई-मग ते नियोक्ता-अनुदानीत असो, अंशतः अनुदानीत असो किंवा समूह पत जीवन असो-18 टक्के दराने जी. एस. टी. आकर्षित करत आहे.

नियोक्त्यांसाठीः इनपुट टॅक्स क्रेडिटचे नियम

सी. जी. एस. टी. कायद्याच्या कलम 17 (5) (ब) अंतर्गत, कर्मचारी आरोग्य विम्यासाठी भरल्या जाणाऱ्या जी. एस. टी. वरील इनपुट टॅक्स क्रेडिट (आय. टी. सी.) बहुतेक प्रकरणांमध्ये अवरोधित केले जाते. आय. टी. सी. चा दावा केवळ तेथेच केला जाऊ शकतो जेथे विमा कायद्याने अनिवार्य आहे-उदाहरणार्थ, कर्मचारी राज्य विमा कायदा किंवा इतर कोणत्याही लागू कामगार कायद्यांतर्गत-किंवा जेथे तो कायदेशीररित्या आवश्यक असलेल्या कर्मचारी लाभांचा भाग आहे. स्वेच्छानिवृत्ती गट आरोग्य धोरणे आय. टी. सी. साठी पात्र नाहीत.

कर्मचाऱ्यांसाठीः कलम 80डी उपचार

नियोक्त्याने भरलेले सामूहिक आरोग्य विमा हप्ते आयकर कायदा 1961 च्या कलम 80डी अंतर्गत कपातीसाठी पात्र नसतात. ही कपाती केवळ वैयक्तिक करदात्याने थेट भरलेल्या हप्त्यांसाठी उपलब्ध आहे.

आरोग्य विम्यासाठी एच. एस. एन. कोड

भारतातील आरोग्य आणि जीवन विमा सेवांना लागू होणारा हार्मोनाइज्ड सिस्टम ऑफ नोमेनक्लेचर (एच. एस. एन.) कोड 997133 आहे. हा कोड जी. एस. टी. वर्गीकरणाच्या उद्देशाने सेवा श्रेणी ओळखतो आणि जी. एस. टी. विवरणपत्र दाखल करणाऱ्या व्यवसायांसाठी संबंधित आहे ज्यात विम्याशी संबंधित व्यवहारांचा समावेश आहे.

कलम 80डीः आरोग्य विम्याच्या हप्त्यांवर प्राप्तिकर लाभ

जी. एस. टी. सवलतीचा आयकर कायदा 1961 च्या कलम 80डी अंतर्गत कपातीसाठीच्या तुमच्या पात्रतेवर परिणाम होत नाही. ही दोन स्वतंत्र चौकट आहेत-जी. एस. टी. हा व्यवहारावरील अप्रत्यक्ष कर आहे; कलम 80डी ही भरलेल्या हप्त्यावरील आयकर कपात आहे.

महत्त्वाचेःजर तुम्ही जुन्या आयकर व्यवस्थेअंतर्गत अर्ज दाखल केला तरच कलम 80डी कपाती उपलब्ध आहेत. कलम 115बीएसी अंतर्गत सुरू केलेल्या नवीन (पूर्वनिर्धारित) व्यवस्थेअंतर्गत, कलम 80डी कपाती उपलब्ध नाहीत. जी. एस. टी. स्थितीची पर्वा न करता लागू होणाऱ्या कर नियोजनासाठी हा एक महत्त्वाचा विचार आहे.

बहु-वर्षीय पॉलिसी कपात

जर तुम्ही बहु-वर्षीय आरोग्य विमा पॉलिसी (2 किंवा 3 वर्षे) खरेदी केली आणि पूर्ण प्रीमियम आगाऊ भरल्यास, कलम 80डी कपात प्रमाणबद्ध आधारावर-कव्हरेजच्या वर्षांमध्ये समान प्रमाणात विभागली जाते-वार्षिक मर्यादेच्या अधीन असते.

उदाहरणेः3 वर्षांच्या पॉलिसीसाठी भरलेले ₹60,000चे हप्ते, लागू असलेल्या वार्षिक मर्यादेच्या अधीन राहून, दरवर्षी ₹20,000 कपात करण्यास अनुमती देते.

वैयक्तिक आरोग्य विम्याच्या हप्त्यांवर आता 0 टक्के जी. एस. टी. लागू होत असल्याने, कलम 80डी अंतर्गत तुम्ही दावा करता ती हप्त्याची रक्कम केवळ मूळ हप्ते आहे. गणनेत समाविष्ट करण्यासाठी किंवा वगळण्यासाठी कोणताही जी. एस. टी. घटक नाही.

आरोग्य विम्यावर जी. एस. टी. ची गणना कशी केली जातेः काम केलेली उदाहरणे

खालील तक्त्यात वैयक्तिक आरोग्य विमा पॉलिसीच्या खर्चाची तुलना सप्टेंबर 2025 च्या सवलतीच्या आधी आणि नंतरच्या 30,000 रुपयांच्या मूळ वार्षिक हप्त्याशी केली आहे.

गट धोरणाचे उदाहरण -प्रति कर्मचारी ₹18,000 च्या मूळ हप्त्यासह समूह आरोग्य विमा पॉलिसीवर 18 टक्के जी. एस. टी. (₹3,240) लागू होतो, ज्यामुळे प्रति कर्मचारी एकूण ₹21,240 होते.

टीपःसर्व आकडे सचित्र आहेत. वास्तविक हप्ते वय, विमा उतरवलेली रक्कम, योजनेचा प्रकार आणि विमा कंपनी-विशिष्ट हमीपत्र निकषांवर अवलंबून असतात.

विमा कंपनीच्या किंमतींसाठी जी. एस. टी. सूट म्हणजे काय?

जेव्हा एखादी सेवा जी. एस. टी.-मुक्त होते, तेव्हा विमा कंपनी ती सेवा प्रदान करण्यासाठी वापरल्या जाणार्या इनपुटवर-तंत्रज्ञान, व्यावसायिक सेवा आणि प्रशासकीय खर्च यासारख्या वस्तूंवर इनपुट टॅक्स क्रेडिटचा दावा करण्याची क्षमता गमावते. याला आय. टी. सी. रिव्हर्सल म्हणतात.

काही विमा कंपन्या मूलभूत हप्त्यांमध्ये वाढ करून याची अंशतः भरपाई करू शकतात. अर्थ मंत्रालयाने असे सूचित केले आहे की जी. एस. टी. कायद्यांतर्गत नफा-विरोधी तरतुदी पॉलिसीधारकांना लाभ दिला जातो की नाही यावर देखरेख ठेवण्यासाठी लागू होतील. फेब्रुवारी 2026 पर्यंत उद्योगातील आकडेवारी पुष्टी करते की बहुतेक विमा कंपन्यांनी सवलतीनंतर मूळ हप्त्यांमध्ये वाढ केली नाही.

सवलतीनंतरच्या योजनांची तुलना करताना, विमा कंपन्यांच्या मूळ हप्त्यांची थेट तुलना करा. एकूण खर्चात आता जी. एस. टी. घटक बदलू न शकल्याने किंमतींच्या पारदर्शकतेत आता सुधारणा झाली आहे.

एन. आर. आय. पॉलिसीधारकः सेवांची निर्यात किंवा सूट?

22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर अनिवासी भारतीय (एन. आर. आय.) ग्राहकाला जारी केलेल्या वैयक्तिक आरोग्य विमा पॉलिसीसाठी, पॉलिसी जी. एस. टी. कायद्यांतर्गत सेवांच्या निर्यातीसाठीच्या अटींची पूर्तता करते की नाही यावर उपचार अवलंबून असतो. जर ती निर्यात म्हणून पात्र असेल तर पुरवठा शून्य-मानांकित राहतो (केवळ सूट देण्याऐवजी आय. टी. सी. हक्कासह शून्य-मानांकित). जर ती त्या अटींची पूर्तता करत नसेल तर पॉलिसीला सूट सेवा मानले जाते. एन. आर. आय. पॉलिसीधारकांनी त्यांच्या विमा कंपनीबरोबर लागू असलेल्या वर्गीकरणाची पुष्टी केली पाहिजे.

आरोग्य विम्यावरील जी. एस. टी. चा संक्षिप्त इतिहास

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

आरोग्य विम्याच्या हप्त्यांवर आता काही जी. एस. टी. आहे का?

22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर भरलेल्या हप्त्यांसाठी वैयक्तिक आरोग्य विमा पॉलिसी, कौटुंबिक फ्लोटर योजना आणि ज्येष्ठ नागरिक योजनांसह कोणत्याही वैयक्तिक आरोग्य विमा पॉलिसीवर जी. एस. टी. लागू होत नाही. गट आरोग्य विम्यावर 18 टक्के दराने जी. एस. टी. लागू होत आहे.

माझे धोरण ऑगस्ट 2025 मध्ये देय होते परंतु मी ऑक्टोबर 2025 मध्ये पैसे दिले. सूट लागू होते का?

होय. लागू होणारा जी. एस. टी. दर प्रत्यक्ष भरणा करण्याच्या तारखेनुसार निर्धारित केला जातो. 22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर भरणा करण्यात आला असल्याने, कोणताही जी. एस. टी. लागू होत नाही.

मी सप्टेंबर 2025 पूर्वी माझे वार्षिक हप्ते आगाऊ भरले. मला भरलेल्या जी. एस. टी. चा परतावा मिळू शकेल का?

नाही. सवलतीच्या तारखेपूर्वी निकाली काढलेल्या हप्त्यांवर भरलेल्या जी. एस. टी. च्या परताव्याची तरतूद नाही. ही सूट केवळ 22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर केलेल्या देयकांना लागू होते.

माझा नियोक्ता समूह आरोग्य विमा पुरवतो. जी. एस. टी. सूट लागू होते का?

नाही. नियोक्ता-प्रायोजित समूह आरोग्य संरक्षणासह समूह विमा पॉलिसीवर 18 टक्के दराने जीएसटी लागू होत आहे. केवळ वैयक्तिक पॉलिसीला सूट आहे.

जी. एस. टी. सवलतीचा माझ्या कलम 80डी वजावटवर परिणाम होतो का?

दोन्ही चौकट स्वतंत्र आहेत. जुन्या आयकर व्यवस्थेअंतर्गत कलम 80डी कपात उपलब्ध आहे. वैयक्तिक हप्त्यांवर आता कोणताही जी. एस. टी. नसल्यामुळे, तुम्ही फक्त मूल हप्त्याचा कपातीयोग्य रक्कम म्हणून दावा करता.

माझ्या आरोग्य विमा योजनेत एकाच उत्पादनात वैयक्तिक अपघात आणि प्रवास संरक्षण समाविष्ट आहे. संपूर्ण हप्त्याचा जी. एस. टी. सूट आहे का?

होय. जेथे एकाच किंमतीत विकले जाणारे एकच उत्पादन प्रवास किंवा वैयक्तिक अपघात संरक्षण यासारख्या अतिरिक्त वैशिष्ट्यांसह वैयक्तिक आरोग्य संरक्षण एकत्रित करते, तेथे संपूर्ण उत्पादन जी. एस. टी. सूट अंतर्गत येते. स्रोतः वित्तीय सेवा विभाग एफ. ए. क्यू., फेब्रुवारी 2026.

माझी पूर्वीची आरोग्य विमा पॉलिसी कालबाह्य झाली. जर मी 22 सप्टेंबर 2025 नंतर ती पुन्हा सुरू केली, तर मी जी. एस. टी. भरेल का?

नाही. 22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर पुनर्संचयित किंवा पुनरुज्जीवित केलेल्या धोरणासाठी भरलेल्या हप्त्यांना जी. एस. टी. मधून सूट आहे. स्रोतः वित्तीय सेवा विभाग एफ. ए. क्यू., फेब्रुवारी 2026.

कर्मचाऱ्यांसाठी भरलेल्या आरोग्य विम्याच्या हप्त्यांवर एखादा व्यवसाय इनपुट टॅक्स क्रेडिटचा दावा करू शकतो का?

साधारणपणे, क्र. सी. जी. एस. टी. कायद्याचे कलम 17 (5) (ब) बहुतेक प्रकरणांमध्ये कर्मचाऱ्यांसाठी आरोग्य विम्यावर आय. टी. सी. प्रतिबंधित करते. कायद्याने विमा अनिवार्य आहे किंवा कायदेशीररित्या आवश्यक असलेल्या कर्मचारी लाभांचा भाग आहे, असा अपवाद अस्तित्वात आहे.

टॉप-अप आणि सुपर टॉप-अप आरोग्य योजनांना जी. एस. टी. सूट लागू होते का?

वैयक्तिक टॉप-अप आणि सुपर टॉप-अप आरोग्य योजना वैयक्तिक आरोग्य विम्याच्या कक्षेत येतात. अशा योजनांसाठी 22 सप्टेंबर 2025 रोजी किंवा त्यानंतर केलेल्या प्रीमियम देयकावर 0 टक्के जी. एस. टी. लागू व्हायला हवा. तुमच्या विमा कंपनीशी विशिष्ट उपचारांची पुष्टी करा.

आरोग्य विम्यासाठी एच. एस. एन. कोड काय आहे?

भारतातील आरोग्य आणि जीवन विमा सेवांना लागू होणारा एच. एस. एन. कोड 997133 आहे.

आरोग्य विम्याबद्दल अधिक जाणून घ्या

अधिक माहिती मिळवणे सोपे, हे जलद दुवे पहा